สมุนไพรกำจัดยุง - มะแขว่น
 
การพัฒนาสารกำจัดยุงจากสมุนไพรพื้นบ้านล้านนา “ มะแขว่น ”
มะแขว่น สมุนไพรพื้นบ้านล้านนา มีชื่อพื้นเมืองที่หลากหลายตามถิ่นที่ เช่น มะกรูดตาพราหมณ์
( นครราชสีมา ), หมากมาศ (กรุงเทพฯ) , หมักข่วง (แม่ฮ่องสอน) , กำจัดต้น - ลูกระมาศ (ภาคกลาง) , บ่าแข่น (ภาคเหนือ) และมะแข่น (ลาว) ชื่อวิทยาศาสตร์คือ Zanthoxylum limonella Alston จัดอยู่ในวงศ์ส้ม (Rutaceae) มะแขว่นเป็นไม้ยืนต้น สูง 5-10 เมตร มักขึ้นในป่าดิบแล้งหรือป่าดิบเขา ลำต้นและกิ่งก้านมีหนาม ใบเป็นใบประกอบแบบขนนกเรียงสลับกัน มีใบย่อยประมาณ 6-8 คู่ ใบมีลักษณะยาวรีหรือรูปขอบขนาน ฐานใบไม่เสมอกัน ปลายใบเรียวแหลม ดอกออกเป็นช่อและก้านดอกยาว ดอกมีขนาดเล็กสีขาวอมเขียวเป็นดอกไม่สมบูรณ์เพศ คือดอกเพศเมียและเพศผู้อยู่คนละต้น มะแขว่นจะออกดอกประมาณเดือนมีนาคม-เมษายนผลมีลักษณะแห้งกลม ผิวขรุขระสีน้ำตาล เมื่อแก่ผลจะแตกจนเห็นเมล็ดสีดำกลม ผิวเรียบเป็นมัน มีกลิ่นหอมฉุนคล้ายผักชี มีรสเผ็ดเล็กน้อย

สรรพคุณทางยา

•  แพทย์แผนโบราณ

เมล็ด สามารถสกัดน้ำมันหอมระเหย แก้ลมวิงเวียน บำรุงโลหิต บำรุงหัวใจ ขับลมในลำไส้ ถอนพิษฟกบวม แก้หนองใน

ราก, เปลือกและเนื้อไม้ ขับลมในลำไส้ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง หน้ามืด ตาลาย วิงเวียน ขับระดู (ห้ามใช้ในหญิงมีครรภ์)

ใบ ขยี้อุดฟันแก้รำมะนาด แก้ปวดฟัน

•  ตำรายาจีน ใช้แก้ปวดท้อง ท้องอืด ท้องเฟ้อ แก้อาเจียน แก้ท้องเสีย และแก้อาการปวดไส้เลื่อน

ประโยชน์ด้านอื่นๆ

ใบและยอดอ่อน รับประทานเป็นผักสดจิ้มน้ำพริก ลาบ ยำ

ผลแก่และเมล็ด ตำหรือบดให้ละเอียดผสมเครื่องแกง เพื่อให้มีรสเผ็ดร้อน และกลิ่นหอม มะแขว่นแห้งเป็นองค์ประกอบของเครื่องเทศ ใช้ผสมกับเครื่องเทศอีกหลายชนิดในเครื่องปรุงอาหาร ช่วยดับกลิ่นคาว ทางภาคเหนือนิยมใช้เป็นเครื่องปรุงน้ำพริกลาบ มีรสเผ็ด นำมาดองน้ำปลา รับประทานกับลาบ ใส่ในยำเนื้อไก่ หลู้ แกงผักกาด ช่วยทำให้อาหารมีรสชาติดีขึ้น จากภูมิปัญญาชาวบ้านจะกินมะแขว่นแกล้มกับอาหารที่มีเนื้อสัตว์มากเพราะมะแขว่นช่วยย่อยเนื้อได้ดี ทางภาคใต้นิยมผสมมะแขว่นในเครื่องแกง เช่น แกงฟักทอง แกงปลาไหล ช่วยให้แกงมีรสเผ็ดร้อนและมีกลิ่นหอม

สารออกฤทธิ์สำคัญ

เป็นสารในกลุ่ม monoterpene ได้แก่ d-limonene, terpin-4-ol และ sabinene ซึ่งพบในน้ำมันหอมระเหย และสารกลุ่ม triterpenoid เช่น lupeol, สารกลุ่ม alkaloid เช่น rutaecarpine และ สารกลุ่ม coumarin เช่น xanthoxyletin, osthol และ scopoletin ซึ่งพบในสารสกัดของมะแขว่น

มะแขว่นกับประสิทธิภาพในการกำจัดยุงและแมลงพาหะ

นอกจากมะแขว่นจะมีประโยชน์ในด้านใช้เป็นเครื่องเทศประกอบอาหารและมีสรรพคุณทางยาแล้ว ยังมีรายงานถึงประสิทธิภาพของน้ำมันหอมระเหยมะแขว่นต่อยุงและแมลงพาหะนำโรคต่างๆ จากการศึกษาค้นคว้าและวิจัยเพื่อพัฒนาสารกำจัดยุงและแมลงจากพืชสมุนไพรต่างๆ เพื่อใช้ทดแทนสารเคมีที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน พบว่าพืชสมุนไพรล้านนาหลายชนิดรวมถึงมะแขว่นมีประสิทธิภาพสูงสามารถกำจัดยุงทั้งระยะลูกน้ำและตัวเต็มวัย รวมถึงมีฤทธิ์ไล่ยุงด้วย ในการทดสอบฤทธิ์ต่อยุงพาหะที่ดำเนินการโดยกลุ่มวิจัยทางด้านสมุนไพรเพื่อการควบคุมแมลงพาหะนำโรค ภาควิชาปรสิตวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พบว่าน้ำหอมระเหยมะแขว่นที่สกัดโดยวิธีกลั่นด้วยไอน้ำ ( steam distillation ) มีฤทธิ์ฆ่าลูกน้ำยุงลาย Aedes aegypti และยุงก้นปล่อง Anopheles dirus โดยมีค่า median lethal concentration (LC 50 ) เท่ากับ 24.61 ppm และ 57.22 ppm ตามลำดับ ( Pitasawat et al., 2007 ) ในการทดสอบกับยุงระยะตัวเต็มวัยก็ให้ผลเช่นเดียวกัน พบว่าน้ำมันหอมระเหยมะแขว่นสามารถฆ่ายุงลาย Ae. aegypti ระยะตัวเต็มวัย ทั้งสายพันธุ์ที่ไวและดื้อต่อสารเคมีกลุ่มไพรีทรอยด์ โดยมีค่า median lethal dose (LD 50 ) เท่ากับ 15.66 และ 15.84 µg/mg female ตามลำดับ ( Junkum et al., personal communication ) อย่างไรก็ตามในการทดสอบประสิทธิภาพไล่ยุงกลับพบว่าน้ำมันหอมระเหยมะแขว่นบริสุทธิ์ไม่มีฤทธิ์ไล่ยุง แต่จะมีประสิทธิภาพดีขึ้นเล็กน้อยเมื่อนำมาผสมกับ 10% vanillin โดยมีฤทธิ์ไล่ยุงลาย Ae. aegypti ได้นาน 45 นาที ( Kamsuk, 2005 ) ซึ่งแตกต่างจากงานวิจัยของ Trongtokit และคณะ ในปี ค.ศ. 2005 ที่รายงานว่าน้ำมันหอมระเหยมะแขว่นมีฤทธิ์ไล่ยุงลาย Ae. aegypti , ยุงก้นปล่อง An. dirus และ ยุงรำคาญ Culex quinquefasciatus ได้นาน 120, 170 และ 190 นาที ตามลำดับ เมื่อนำสูตรผสมหรือตำรับที่มีน้ำมันหอมระเหยมะแขว่นเป็นองค์ประกอบไปทดสอบกับยุงหลากหลายชนิดภายใต้ห้องปฏิบัติการและภาคสนาม พบว่าสามารถไล่ยุงได้นาน 4-5 ชั่วโมง (Trongtokit et al., 2004) การศึกษาประสิทธิภาพของมะแขว่นกับแมลงชนิดอื่นๆ ก็ให้ผลเป็นที่น่าพอใจ เช่น การนำสารสกัดหยาบจากมะแขว่น ( 10% ) มาทำเป็นสูตรผสมในแชมพูเพื่อใช้กำจัดเหา พบว่าสามารถฆ่าเหาได้ 100 % ที่เวลา 15 นาที โดยมีค่า median lethal time (LT 5 0 ) เท่ากับ 0.35 นาที (Soonwera, 2014) ในการทดสอบที่ประเทศอินเดียพบว่าสูตรผสมที่มีน้ำมันหอมระเหยมะแขว่นสามารถป้องกันแมลงริ้นดำในภาคสนามได้นาน 170 นาที โดยไม่พบอาการแพ้ใดๆ ในอาสาสมัครที่ทำการทดสอบ ( Sunil et al., 2012 ) ผลการศึกษาวิจัยเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่ามะแขว่นเป็นพืชที่มีศักยภาพสูง สามารถนำมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ทางเลือกเพื่อใช้ในการกำจัดยุงและแมลงพาหะอื่นๆ ทดแทนการใช้สารเคมีได้ในอนาคต

จากเครื่องเทศที่เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวล้านนา สู่ผลิตภัณฑ์ธรรมชาติเพื่อการกำจัดยุงและแมลงพาหะต่างๆ อาจทำให้มะแขว่นกลายเป็นพืชเศรษฐกิจตัวใหม่ที่มีการพัฒนาต่อยอดในระดับอุตสาหกรรม สามารถก่อให้เกิดประโยชน์ในเชิงพาณิชย์ และเป็นการเพิ่มมูลค่าให้กับวัตถุดิบสมุนไพรในประเทศ เพื่อช่วยกระจายรายได้สู่ชุมชนและยังเป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญาชาวบ้านให้คงอยู่อย่างมีคุณค่าต่อไป


มะแขว่น ( Zanthoxylum limonella )

 
 

งานบริหารงานวิจัย คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
110 ถนนอินทวโรรส ตำบลศรีภูมิ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ 50200
โทรศัพท์ 053 - 935149 โทรสาร 053 - 936643
E-mail : researchmed@cmu.ac.th
By L.Thonglamai